معنایی و بی معنایی 1

آقای دکتر صفوی ،استاد بزرگوارم در کتاب از زبانشناسی به ادبیات ج2 در بحث از معنا و جایگاه آن در سبک شناسی شعر به نکته جالبی اشاره می کند به باور ایشان جوزه ی معنی در حکم انعطاف پذیرترین سطح زبان بیش از سطوح دیگر به هنگام برجسته سازی از طرف شاعران مورد استقاده واقع می شود، الببته ایشان در جلد اول  کتاب ارزشمند خود از مقوله معنا در شعر تحت عنوان قاعده افزایی نام برده ولیک در جلد دوم این اصطلاح را به قاعده کاهی تغییر(تقلیل) داده اند.

همان موقع که ما ادبیاتی ها ؟ (اصطلاحی که من برای ادبیات خوانده ها بکار می برم)سر کلاس سبک شناسی می نشستیم یا این اصطلاحات علمی زبانشناسان مشکل داشتیم به هرحال فکر می کردیم تولید معنا و خلق موقعیت در ادبیات ورای فرمولها و ساختارهای زبانشناختی است ،شاید ابزارهای زبانشناختی تیزی و حدت لازم برای اندازه گیری آن را ندارند ، آقای دکتر کزازی در کلاسهای علم بدیع وبیان همیشه به این بیت سعدی مثال می زدند

  گفتم بودم که بیایی غم دل با تو بگویم             چه بگویم که غم از دل برود چون تو بیایی

که دراین بیت بجز صنعت تشخیص ( بیرون رفتن غم از دل) چه تمهید معناشناختی دیگری دارد؟ حال آنکه این شعر بردل می نشیند و آن را دراختیار می گیرد.

من این حرف چامسکی را می پذیرم که توانش زبانیcompetence با توجه به ارتباط نزدیکی که با گوینده زبان دارد نقطه آغاز فهم معنا تلقی می شود، زیرا بر اساس نوعی دانش ناخودآگاه از نظام زبان قرار دارد.

البته  این نظریه را اندیشمند دیگری مثل جانان کالر مورد استناد قرار داد و بحث درک ادبیات و نحوه فهم آثار را مطرح ساخت.

سوال این است فهم ما از متن ادبی به چه عواملی بستگی دارد؟ یعنی جه چیزی معنا را تعیین می کند؟

به نظر کالر می فقط می توانیم قوانین حاکم بر تفسیر متون را مشخص سازیم اما تعیین قوانین حاکم بر زمان نگارش متن مقدور نیست.

کالر از اصطلاح خواننده وارد استفاده می کند که همان خواننده حرفه ای متن می باشد زیرا خوانندگان حرفه ای در مواجهه با متن از چگونگی تفسیر آن مطلع اند . مشخص است به هنگام قرائت یک متن خوانندگان وارد یا حرفه ای از احتمالات معنایی متعدد آگاه و مطلع اند.و می دانند کدام معنا محتملتر است از دیگری.

کافیست بیت سعدی را مرور کنیم:

عده ایی ممکن است به مقوله گفتگو اشاره کنند؛

عده ای به غم وشادی وحالات روانشناختی آن

و شاید گروهی بیت را برجسب تصورهای زمانی آن ملاحظه کنند

به زعم کالر در چنین موقعیتهایی خواننده فریب نمی خورد بلکه تلاش می کند به شعر معنا ببخشد البته در این معنابخشی تفاوتهای ایدئولوژیکی خوانندگان اهمیت دارد. هنوز پس از چند قرن برخی از ابیات حافظ در ابهام فرورفته اندو ما معنایی متعددی از ان داریم کافی است به شروح متعددی که بر دیوان نوشته شده نظری افکنیم خواهیم دید چقدر در دریافت ابیات دیدگاههای مختلفی داریم.

مشکل سبک شناسی ساختگرا در اندازه گیری مولفه های معنایی حذف ویژگیهایی تاریخی آن است ، زیرا ساختارهای مکشوفه علمی باید بی زمان باشند و از آنجا که مسائل تاریخی خصلتاً از دگرگونی و تحول برخوردارند بنابراین در ساختگرایی جایی ندارند.اما سوال اساسی این است بخش اعظمی از معنا به هنگام تولید متن خلق می شوند و نه به لحظه دریافت آن.شاید حرف کالر تعیین کننده نظریه های ساختارگرایان باشد اما وفتی دیوان حافظ را میخوانیم حدود 100 غزل دارای نشانه های تاریخی اند.مثالی می زنیم:

ماه کنعانی من مسند مصر آن تو شد      وقت آن است که بدرود کنی زندان را

این بیت از غزل معروف رونق عهد شباب است دگر بستان را ...( قزوینی وغنی، غزل9) است ، از نظر تلمیحی به قصه یوسف پیامیر و به عزیزی مصر رسیدن اشاره دارد.و اشاره ای هم به اساطیری سومری دارد که ماه را به صورت مردی تصور می کردند که محبوب زنان است و برف و باران به زمین می باراند( فرهنگ اصطلاحات نجومی ص 679) اما تاکید من بر امر تاریخی این بیت است ، در دوره سلطنت شاه شجاع (733 تا 786 ه ق)تورانشاه وزیر براثر دسیسه بدخواهان ( یکی از وزرا) به زندان می افتد اما وقتی خیانت وزیر دسیسه گر کشف می شود شاه امر می کند جلال الدین تورانشاه آزاد و به وزارت برسد و آن وزیر بدخواه کشته شود( تاریخ عصر حافظ ، ص کو).

نمونه های از این ابیات در اشعار فارسی کم نیستند و اگر بخواهیم برمبنای دیدگاه ساختگرا به آنها بنگریم ملاحظه خواهند نمود چقدر دایره معنا کاهش خواهد یافت.مشکل این است که نظام نشانه شناختی زبان ( همان چیزهایی که سوسور گفته ) با نظامات نشانه شناختی ادبیات تفاوت دارد . ما نمی توانیم گفتار را تحت سیطره نفوذ زبان قرار دهیم بلکه برعکس شاعران تلاش می کنند  قواعد زبان را تغییر دهند واین تغییر به معنای کاستن نیست ، پروردن و تقویت آن است.مثل پیکرتراش و نقاش که مصالح کار و هنر را از طبیعت می گیرند اما آیا می توان گفت از قواعد طبیعت می کاهند.

/ 1 نظر / 11 بازدید
محسن خبازي كناري

09128015435